Erfðaskrá – gerð og yfirferð

Í fyrstu röð eru börn og aðrir niðjar (erfðalög nr. 8/1962, 1. gr.). Séu börn á lífi erfir maki þriðjung eigna en börnin tvo þriðju að jöfnu (erfðalög nr. 8/1962, 2. gr.). Eigi hinn látni enga niðja tekur maki allan arf, en sé hvorki maki né niðjar á lífi fellur arfurinn til foreldra og síðan til afa og ömmu (erfðalög nr. 8/1962, 3. gr.) (erfðalög nr. 8/1962, 4. gr.).

Þetta eru sanngjarnar meginreglur fyrir marga, en þær taka ekki mið af fjölskyldunni þinni eins og hún er. Þær vita ekki hver hefur annast þig, hver þarf mest á stuðningi að halda eða hver býr í húsinu sem þú átt. Erfðaskrá er leiðin til að segja það.

Viltu sjá hvernig lögin skipta arfi í þínu tilviki? Reiknivélin á síðunni Hver erfir? sýnir meginreglurnar skref fyrir skref.

Hugtökin tvö merkja ekki það sama og því er gagnlegt að skilja muninn áður en erfðaskrá er samin.

Eigi arfleifandi niðja eða maka má hann ekki ráðstafa meira en einum þriðja hluta eigna sinna með erfðaskrá. Hinir tveir þriðju eru skylduarfur niðja og maka (erfðalög nr. 8/1962, 35. gr.). Eigi hann hvorugan er svigrúmið meira. Þess vegna skiptir máli að reikna dæmið áður en skjalið er undirritað, ekki eftir andlátið.

Þegar Einar semur erfðaskrá fer hann fyrst yfir hverjir eru lögerfingjar þínir, hvað skylduarfurinn nær yfir og hve stór hluti eignanna er laus til ráðstöfunar. Með þær upplýsingar í höndunum er hægt að velja orðalag sem gerir nákvæmlega það sem þú ætlar.

Hver sá sem er orðinn 18 ára eða hefur stofnað til hjúskapar getur gert erfðaskrá, enda sé hann andlega heill heilsu (erfðalög nr. 8/1962, 34. gr.). Spurningin um andlega heilsu getur orðið að ágreiningsefni síðar, til dæmis ef erfðaskrá er gerð skömmu fyrir andlát. Skýrt skjal, gert í ró og næði með vottum sem þekkja þig, er sterkara en hraðsoðin ákvörðun.

Arfleifandi skal undirrita erfðaskrána eða kannast við undirritun sína fyrir notario publico eða tveimur vottum.

Vottar þurfa að vera að minnsta kosti 18 ára og mega ekki vera maki arfleifanda eða nánir ættingjar hans (erfðalög nr. 8/1962, 41. gr.).

Í reynd þýðir þetta nokkur atriði sem gott er að hafa í huga:

• Skjalið þarf að vera á pappír eða öðru skriflegu formi, ekki bara munnleg yfirlýsing eða skilaboð í síma.
• Undirskriftin þarf að vera í viðurvist votta, eða þú þarft að kannast við hana frammi fyrir þeim.
• Veldu votta sem eru ekki hluti af fjölskyldunni og njóta ekki góðs af erfðaskránni, svo ekkert vafamál rísi um hlutleysi þeirra.
• Þeir sem votta þurfa að vita hvað þeir votta, það er að segja að skjalið sé erfðaskrá og að þú hafir undirritað það eða kannast við undirskriftina í viðurvist þeirra beggja (erfðalög nr. 8/1962, 42. gr.).

Einar leiðbeinir um undirritun og vottun svo formið standist. Formgalla er auðvelt að forðast ef hann er fyrirséður, en erfitt að laga eftir að arfleifandi er látinn.

Ef þú býrð með maka án hjúskapar, eða átt stjúpbörn sem þú vilt að njóti arfs, þarftu að skrifa það í erfðaskrá.

Erfðaskrá getur gefið sambúðarmaka eða stjúpbarni hluta af eignum þínum, en aðeins innan marka skylduarfs. Sambúðarmaki sem erfir samkvæmt erfðaskrá þar sem hann er sérstaklega nefndur sem sambúðarmaki er undanþeginn erfðafjárskatti (lög um erfðafjárskatt nr. 14/2004, 2. gr.). Það er skattaundanþága, ekki erfðaréttur. Hún kemur aðeins til álita þegar erfðaskráin er til staðar og orðuð á réttan hátt, og því skiptir orðalagið raunverulegu máli. Nánar er fjallað um skattinn á síðunni Erfðafjárskýrsla og erfðafjárskattur.

Ef formið er rangt er hætta á að erfðaskráin standi ekki þegar á reynir, og þá er of seint að laga hana því sá sem gerði hana er látinn.

Algeng vandamál í heimagerðum erfðaskrám eru þessi:

• Óljóst orðalag um hver á að fá hvað, til dæmis „bústaðurinn skiptist milli barnanna“ án þess að sagt sé í hvaða hlutföllum.
• Ráðstöfun sem gengur lengra en skylduarfur leyfir.
• Vottar sem mega ekki votta eða voru ekki viðstaddir undirritun.
• Eignir sem eru ekki nefndar og lenda því undir lögerfðum, þannig að niðurstaðan verður önnur en ætlað var.
• Erfðaskrá sem stangast á við eldri erfðaskrá eða kaupmála.

Einar getur samið erfðaskrána frá grunni eða yfirfarið drög sem þú átt. Báðar leiðir enda með skjali sem þú skilur sjálfur og getur staðið við.

Fyrst fer hann yfir fjölskylduna og eignirnar með þér: hverjir eru lögerfingjar, hvort kaupmáli eða séreign hafi áhrif og hvað þú vilt í raun og veru. Svo semur hann drög í skýru máli, ekki lagamáli sem enginn skilur nema lögfræðingar.

Þú lest drögin, gerir athugasemdir og færð endanlega útgáfu þegar þú ert sáttur.

Þetta færðu:

• drög að erfðaskrá í skýru máli
• yfirferð á núverandi erfðaskrá
• leiðbeiningar um undirritun og vottun
• ráðgjöf um hvar best sé að geyma skjalið

Ef erfðaskráin snertir fleira en eignir sem þú átt nú þegar, til dæmis gjafir sem þú hefur gefið eða ætlar að gefa, er farið yfir samspilið líka. Um það er fjallað á síðunni Fyrirframgreiddur arfur og gjafir í lifanda lífi. Sé maki þinn á lífi og viljir þú ákveða hvort hann sitji í óskiptu búi eða ekki, er það meðal þess sem rætt er áður en gengið er frá skjalinu. Um það er fjallað á síðunni Seta í óskiptu búi.

• Geymdu frumritið á öruggum stað, til dæmis í eldtraustum skáp eða hjá lögmanni, en ekki í skúffu sem gleymist.
• Láttu einhvern sem þú treystir vita hvar skjalið er, til dæmis þann sem þú vilt að sjái um málin eftir þinn dag.
• Taktu fram í skjalinu hvaða eldri erfðaskrár eru felldar úr gildi, svo ekkert vafamál rísi um hvaða skjal gildir.
• Geymdu afrit sérstaklega, en merktu þau skýrt sem afrit.

Einar ráðleggur um örugga varðveislu þegar hann gengur frá skjalinu.

Þegar aðstæður breytast er rétt að fara aftur yfir skjalið og spyrja sig hvort það lýsi enn því sem þú vilt:

• Þú gengur í hjúskap, skilur eða hefur sambúð.
• Barn eða barnabarn fæðist, eða einhver sem nefndur er í skjalinu fellur frá.
• Þú eignast eða selur eign sem skiptir miklu í erfðaskránni, til dæmis fasteign.
• Þú hefur gefið börnum eða öðrum gjafir sem eiga að koma til frádráttar arfi.
• Samband þitt við einhvern sem nefndur er í skjalinu breytist.

Yfirferð á núverandi erfðaskrá er ein leiðin sem þú getur valið. Einar ber skjalið saman við stöðuna eins og hún er núna, bendir á það sem þarf að laga og gengur frá breytingunum þannig að formið standist.

Hafðu ekki áhyggjur þótt listinn sé ófullkominn. Fyrsti fundur snýst um að fá yfirsýn.